W Polsce przygotowanie zwłok do pochówku lub kremacji jest jednym z najważniejszych etapów organizacji pogrzebu. Cały proces realizują profesjonalne zakłady pogrzebowe (czasami nazywane domami pogrzebowymi), a od 2020–2025 roku coraz częściej wykonują go wykwalifikowani tanatokosmetolodzy / tanatopraktorzy. Celem jest nie tylko zachowanie higieny i bezpieczeństwa sanitarnego, ale przede wszystkim godne, estetyczne i spokojne pożegnanie zmarłego przez rodzinę.
1. Transport zwłok do zakładu pogrzebowego
Po stwierdzeniu zgonu (karta zgonu wystawiana przez lekarza) ciało jest transportowane autokarawanem (specjalnym pojazdem przystosowanym do przewozu zwłok) do chłodni zakładu pogrzebowego lub prosektorium.
W przypadku zgonu w szpitalu, domu opieki lub po sekcji zwłok w Zakładzie Medycyny Sądowej – transport organizuje najczęściej rodzina we współpracy z wybranym zakładem.
Ciało jest umieszczane w chłodni (+2 – +4 °C), co spowalnia procesy rozkładu i daje rodzinie czas (zwykle 3–10 dni) na organizację uroczystości.
2. Sanitarna toaleta pośmiertna (tanatoaleta)
To podstawowy i obowiązkowy etap, wykonywany zawsze:
- Mycie całego ciała – wodą z dodatkiem środków dezynfekujących
- Dezynfekcja i zabezpieczenie otworów naturalnych (usta, nos, uszy, odbyt, drogi rodne) – tampony nasączone preparatami antyseptycznymi
- Usunięcie cewników, wenflonów, sond, opatrunków pośmiertnych
- Golenie (mężczyźni – twarz, kobiety – ewentualnie nogi, pachy)
- Obcinanie i czyszczenie paznokci
- Mycie i wstępne czesanie włosów
Ten etap trwa zwykle 30–90 minut i ma na celu usunięcie wszelkich zanieczyszczeń oraz zabezpieczenie przed wyciekiem płynów ustrojowych.
3. Łamanie stężenia pośmiertnego (jeśli jest potrzebne)
Stężenie pośmiertne (rigor mortis) osiąga maksimum ok. 12–24 h po śmierci i utrzymuje się do ok. 48–72 h.
Jeśli pogrzeb odbywa się w tym okresie, a rodzina chce, aby ręce zmarłego były ułożone naturalnie (np. na różańcu), tanatopraktor delikatnie „łamie” stężenie – masuje i rozciąga stawy. Jest to czynność precyzyjna i wykonywana z szacunkiem.
4. Tanatokosmetyka / kosmetyka pośmiertna
To najbardziej widoczna dla rodziny część przygotowań. Wykonuje ją specjalista (tanatokosmetolog).
Najczęściej obejmuje:
- Korektę kolorytu skóry** – specjalne kremy, fluidy i pudry maskują siniznę, plamy opadowe, żółtaczkę
- Makijaż – delikatny, naturalny (podkład, puder, róż, cień do powiek, tusz, szminka / konturówka)
- Ułożenie fryzury – suszenie, modelowanie, lakierowanie
- Rekonstrukcję pourazową (opcjonalnie) – wypełnianie ubytków woskiem, klejenie ran, maskowanie siniaków i otarć (po wypadkach, samobójstwach, długim leżeniu)
- Manicure i pedicure – w wielu zakładach standard
Efekt końcowy ma sprawić, by zmarły wyglądał spokojnie, godnie i – w miarę możliwości – podobnie jak za życia.
5. Konserwacja / tanatopraksja (balsamacja) – opcja dodatkowa
W Polsce nie jest obowiązkowa (w przeciwieństwie do USA czy niektórych krajów zachodnich).
Stosuje się ją w sytuacjach:
- transport międzynarodowy
- bardzo długi okres między zgonem a pogrzebem (>10–14 dni)
- zaawansowane zmiany pośmiertne
- otwarte wystawienie ciała w domu przedpogrzebowym lub kościele przez kilka dni
Zabieg polega na:
- nacięciu tętnicy szyjnej / pachwinowej
- usunięciu krwi i wprowadzeniu płynu balsamującego (formaldehyd + środki konserwujące + barwniki)
- opróżnieniu jamy brzusznej i klatki piersiowej (czasami)
Koszt: 500–1800 zł (2025/2026).
6. Ubieranie i ułożenie w trumnie
Na ostatnim etapie zmarłego ubiera się w:
- odzież wybraną przez rodzinę (najczęściej garnitur / garsonka, koszula, bielizna, buty)
- lub w całun / szaty pogrzebowe (w niektórych parafiach tradycyjne)
Ciało układa się na poduszce, dłonie składa na piersi (często z różańcem, zdjęciem, pamiątką).
Do trumny wkłada się czasem ulubione przedmioty, listy, zdjęcia, zabawki (w przypadku dzieci).
Profesjonalne przygotowanie ciała pozwala bliskim skupić się na przeżywaniu żałoby, a nie na trudnych wspomnieniach związanych z wyglądem zmarłego. To właśnie dlatego w ostatnich latach zawód tanatokosmetologa zyskał w Polsce bardzo duże uznanie i szacunek.